Polish Jazz Festival London: Wieczór, którego nie da się zapomnieć

Druga edycja Polish Jazz Festival London zgromadziła liczną publiczność z całej Wielkiej Brytanii. Swoje wrażenia z koncertu opisuje Rado Chmiel.

Kiedy człowiek wychodzi z koncertu i zamiast odruchowo sprawdzać w telefonie, czy londyńskie metro po raz kolejny nie postanowiło przetestować granic jego cierpliwości albo nerwowo rozglądać się za czymś ciepłym do zjedzenia, po prostu siada przy stoliku w foyer i próbuje poskładać w głowie minione godziny, to znak, że trafił na coś znacznie większego niż poprawnie odegrany wieczór. Sobota w Cadogan Hall była dokładnie takim doświadczeniem. Wymuskane uliczki wokół Sloane Square w Chelsea, gdzie elegancja zazwyczaj pachnie drogimi garniturami i nienagannym dystansem, nagle zderzyły się z czymś, co z brytyjskim chłodem nie miało wiele wspólnego. Druga edycja Polish Jazz Festival London zgromadziła pełną publiczność, koncert Kayah był wyprzedany, a gdy wieczór zapowiedział ze sceny dziennikarz radiowej Trójki Piotr Metz, światła przygasły i rozpoczęła się muzyczna podróż, w której nikt nie zamierzał trzymać się utartych szlaków.

Projekt „Jazzayah” nie jest próbą udowodnienia na siłę, że Kayah po cichu od zawsze była artystką czysto jazzową i teraz domaga się certyfikatu od gatunkowych purystów. To raczej fascynujące spotkanie dwóch światów, które okazują się leżeć znacznie bliżej siebie, niż wskazywałyby na to radiowe playlisty. Piosenki znane z pierwszych stron list przebojów dostały nowe aranżacje, więcej przestrzeni i zupełnie inny oddech, a ogromna w tym zasługa zespołu. Jan Smoczyński, Michał Barański i Michał Miśkiewicz stworzyli brzmienie organiczne, gęste, a jednocześnie zaskakująco lekkie, zaś Iwona Zasuwa, od lat towarzysząca Kayah wokalnie, była jednym ze wspierających filarów całego przedsięwzięcia.

Dzięki temu „Na językach” czy „Testosteron” w jazzowych szatach okazały się absolutną petardą. Nie dlatego, że ktoś dokleił modną etykietkę do popowego numeru i uznał sprawę za załatwioną. Te utwory po prostu zaczęły żyć nowym życiem. Pojawiły się w nich pauzy, przestrzeń, zadziorność i szorstkość, dzięki którym można było usłyszeć je na nowo nawet wtedy, gdy teksty zna się na pamięć od ćwierćwiecza. Kayah sypała ze sceny żartami, bawiła się z publicznością i ewidentnie czerpała czystą frajdę z tej formuły, ale jednocześnie nie potrafiła, a być może wcale nie chciała, ukrywać wzruszenia.

W pewnym momencie rzuciła w stronę widowni zdanie, które mogłoby posłużyć za motto całego projektu: „Niektóre utwory są dla mnie ważne, a niektóre są jeszcze ważniejsze dla ludzi je odbierających”. Trudno było o celniejszą diagnozę. Piosenka, która dla twórcy bywa jednym z etapów dawnej kariery, na widowni potrafi przecież uruchomić całą lawinę wspomnień. Dla jednego człowieka będzie kolejnym utworem w repertuarze, dla drugiego prywatną ścieżką dźwiękową do pierwszej miłości, rozstania, emigracyjnego wyjazdu albo kawałka życia, którego nie da się już odzyskać.

Kayah sięgnęła również po jazzowe inspiracje i przypomniała przy tym, że Polska ma potężne korzenie jazzowe. Trudno było się z tym nie zgodzić, patrząc na nazwiska, które przez dekady budowały pozycję naszej sceny improwizowanej.

Chwilę później Kayah nazwała Annę Marię Jopek polskim symbolem jazzu. Nie był to jednak wyłącznie kurtuazyjny komplement rzucony w przestrzeń. Jopek siedziała wśród publiczności i po chwili pojawiła się na scenie, jakby przejście z widowni między muzyków było najzupełniej naturalną częścią wieczoru. Wspólnie z Kayah wykonała „Jej portret” Włodzimierza Nahornego do słów Jonasza Kofty. Nagle koncert, który już wcześniej miał w sobie sporo emocji, dostał kolejną warstwę. Na jednej scenie spotkały się dwie wyraziste osobowości polskiej muzyki, a utwór należący do naszej zbiorowej pamięci zabrzmiał w nowym, niezwykle intymnym i międzypokoleniowym wymiarze.

Był jednak moment, w którym sceniczny uśmiech Kayah zupełnie pękł. Przed wykonaniem jazzowej aranżacji przedwojennej pieśni w języku jidysz, dedykowanej wszystkim obecnym i przyszłym matkom, wokalistka po raz kolejny ocierała łzy. Występ odbywał się 12 września, dokładnie rok po pożegnaniu jej mamy Krystyny, które nastąpiło dzień po jej urodzinach. W jednej chwili Cadogan Hall przestało być wyłącznie salą koncertową, a stało się przestrzenią bardzo osobistej pamięci.

Kayah nie musiała dopowiadać ze sceny żadnych wielkich słów. Wystarczyły łzy, muzyka i ten krótki moment, kiedy emocje mówią więcej niż przygotowany wcześniej tekst. W takich chwilach koncert przestaje być wyłącznie przedstawieniem przygotowanym dla publiczności. Artysta przynosi na scenę również własne życie, nawet jeśli nie planował tego wieczoru robić z niego opowieści.

Po Kayah przyszła kolej na Urszulę Dudziak i wraz z nią zmieniła się temperatura całej sali. Jeżeli ktoś spodziewał się statecznego, nostalgicznego recitalu legendy polskiego jazzu odcinającej kupony od dawnej sławy, musiał błyskawicznie zweryfikować swoje wyobrażenia. Ula Dudziak ma 83 lata, ponad sześć dekad na scenie, przeszło 50 albumów na koncie, współpracę z takimi nazwiskami jak Krzysztof Komeda, Herbie Hancock, Nina Simone, Jaco Pastorius, Bobby McFerrin czy Sting oraz tytuł UNESCO Artist for Peace. Można z tego ułożyć monumentalny, spiżowy biogram i postawić go obok sceny. Tylko po co, skoro Ula wychodzi przed mikrofon i w kilka minut robi coś, czego nie zrobi żadna lista osiągnięć?

Sama artystka powiedziała publiczności, że ma jakąś kosmiczną energię przyciągania widzów, i trudno było się z tym nie zgodzić. Jej entuzjazm był zaraźliwy, radość życia przechodziła przez widownię, a owacje nie miały końca. Było w niej coś zupełnie pozbawionego dystansu, co sprawiało, że wielka jazzowa legenda nie stała na scenie ponad publicznością, lecz razem z nią przeżywała ten wieczór.

Zresztą publiczność miała tego wieczoru własny, mały spektakl, którego nikt wcześniej nie zapisał w programie. Siedząc w ostatnim rzędzie, można czasem zobaczyć rzeczy, które umykają tym pod samą sceną. Tuż przed nami siedziała samotna kobieta, która przeżywała koncert całą sobą. Co chwilę wyciągała telefon, nagrywała fragment występu, śmiała się z kolejnych żartów Dudziak, żywiołowo klaskała i reagowała na muzykę z takim zaangażowaniem, że przez głowę przemknęła mi myśl o wyjątkowo dobrze bawiącej się turbo-fance Urszuli Dudziak. Dobrze, że człowiek czasem potrafi ugryźć się w język.

W pewnym momencie Dudziak zaczęła opowiadać o swojej siostrze, która na co dzień mieszka w Szwecji, ale tego wieczoru jest właśnie tutaj, na widowni. I nagle wszystkie klocki wskoczyły na swoje miejsce. Kobieta siedząca przed nami była właśnie jej siostrą. To nagrywanie, duma w oczach, reakcje na każdy żart i każdą nutę nabrały zupełnie innego znaczenia. Po koncercie była okazja zamienić z nią kilka słów i właśnie takie drobne, zupełnie nieplanowane historie są czasem najlepszą częścią reporterskiego wieczoru. Nie ma ich w drukowanym programie, nie zapowiada ich konferansjer i nie planuje ich organizator. Po prostu dzieją się obok głównego wydarzenia, a potem zostają w pamięci równie mocno jak bisy.

Muzycznie koncert Urszuli Dudziak był zresztą wieczorem kolejnych małych nokautów. Tomek Torres sięgnął po handpan i nagle w Cadogan Hall zrobiło się tak, jakby ktoś wyciągnął wtyczkę z całego rozpędzonego za oknami Londynu. Metaliczne, hipnotyzujące i kojące brzmienie instrumentu wprowadziło niemal mistyczny spokój. Przez kilka minut miejski hałas przestał istnieć, a człowiek miał wrażenie, że siedzi nie w centrum jednej z najbardziej ruchliwych metropolii Europy, tylko gdzieś bardzo daleko od niej.

A zaraz potem Dudziak wzięła się za klasykę i zrobiła z nią coś, co spokojnie można nazwać muzycznym zmieceniem z planszy. Jazzowa „Lacrimosa” była autentycznym majstersztykiem, ale interpretacja „Marsza tureckiego” Mozarta zrobiła jeszcze większe wrażenie. Nie było w tym muzealnego klękania przed wielkim kompozytorem, akademickiego zadęcia ani taniego efekciarstwa. Mozart nie został jazzem przykryty. Został przez jazz rozebrany na części i złożony na nowo, z innym pulsem, inną energią i zupełnie nowym oddechem. Publiczność chłonęła każdą nutę, zamiast zastanawiać się, czy właśnie słucha klasyki, jazzu, improwizacji czy czegoś, czego żadna muzyczna szufladka nie jest w stanie pomieścić.

A kiedy wydawało się, że po Mozarcie trudno będzie jeszcze czymkolwiek zaskoczyć publiczność, przyszła pora na bis. Ula Dudziak nie byłaby jednak sobą, gdyby nie poprzedziła go żartem. Z rozbrajającą swobodą zapowiedziała, że razem z zespołem zagrają teraz utwór, który ćwiczyli zaledwie raz, podczas próby przed tym właśnie koncertem. Po czym muzycy weszli w „Papayę” i nagle Cadogan Hall dostał dokładnie to, na co czekał: absolutną klasykę z repertuaru Dudziak, tylko podaną z energią, jakby ten numer był grany wspólnie od stu lat. Publiczność oczywiście oszalała, a trudno było o lepszy dowód na to, że przy Urszuli Dudziak nawet wielki finał może wyglądać jak spontaniczna zabawa przyjaciół, którzy właśnie odkryli, że jednak potrafią zagrać coś, czego podobno prawie nie przećwiczyli.

Dudziak nie pozwalała zresztą, żeby muzyka zamieniła się w pomnik. Pomiędzy kolejnymi utworami pojawiały się historie z jej życia, a jedna z nich dotyczyła Bogusia, kapitana żeglugi wielkiej z dwudziestoletnim doświadczeniem. Człowiek, który potrafi pływać po świecie, okazuje się również świetnie gotować, sprzątać, prasować i naprawiać różne rzeczy, co córka Dudziak miała podsumować genialnym: „Mamo, nareszcie masz żonę!”. Sala ryczała ze śmiechu, a wraz z tym żartem znikała cała spiżowa otoczka wielkiej jazzowej legendy. Na scenie zostawała po prostu kobieta, która po sześciu dekadach kariery nadal potrafi cieszyć się muzyką, opowiadać o życiu i zarazić tą radością kilkaset obcych osób.

I właśnie tutaj zaczyna się najciekawsza część historii Polish Jazz Festival. Nie chodzi wyłącznie o sprowadzenie do Londynu kilku wielkich nazwisk i ustawienie ich w szeregu pod szyldem „polski jazz”. Polska szkoła jazzu ma historię sięgającą końca lat 50., z Komedą, Tomaszem Stańką, Michałem Urbaniakiem, Zbigniewem Namysłowskim i właśnie Urszulą Dudziak. Ta tradycja jest ogromnym kapitałem, ale festiwal nie próbuje zamknąć jej w gablocie. Jego ambicją jest pokazać, że ta muzyka nadal żyje, zmienia się i potrafi funkcjonować poza polonijną niszą.

Przez lata obecność polskiego jazzu w Londynie była raczej rozproszona, ograniczona do pojedynczych tras i klubowych występów. Ten festiwal próbuje zbudować z tego trwały punkt odniesienia i wprowadzić naszych artystów na sceny, na których nie występują jako sentymentalna atrakcja dla diaspory, tylko jako pełnoprawni uczestnicy międzynarodowego obiegu muzycznego. Nie chodzi przecież o to, żeby udowadniać Brytyjczykom, że Polacy potrafią grać jazz. To byłoby absurdalne, mniej więcej jak zorganizowanie konferencji prasowej w celu poinformowania Liverpoolu, że istnieje piłka nożna. Chodzi o coś znacznie prostszego: wejść na scenę i sprawić, by wielomilionowe miasto przez kilka godzin naprawdę słuchało.

A festiwal jeszcze się nie kończy. Przed publicznością są między innymi „Chopin Residue” Mariusza Szypury oraz wieczór Leszka Możdżera z muzyką Krzysztofa Komedy w Cadogan Hall, a także finałowy koncert kwartetu Kosmonauci w Kings Place. W niedzielę wydarzenia przeniosły się do neogotyckiej Union Chapel na Warsaw Jazz Takeover. Tego koncertu już nie zobaczyliśmy, bo niedziela oznaczała dla nas powrót na Północ, a w rzetelnym reportażu obowiązuje twarda zasada: nie opisuje się dźwięków, których nie słyszało się na żywo.

Kiedy po ostatnim sobotnim bisie wyszliśmy na wciąż skąpane letnim ciepłem ulice Chelsea, Londyn znowu ruszył swoim zwyczajnym, bezdusznym rytmem. Samochody, metro, telefony, światła, tłum spieszący nie wiadomo dokąd. Wszystko wróciło na swoje miejsce, jakby tych kilku godzin w Cadogan Hall w ogóle nie było. Tyle że przez ten jeden wieczór miasto, które nigdy nie zasypia i rzadko ma na cokolwiek czas, naprawdę zwolniło kroku.

A potem wydarzyło się jeszcze coś, czego nie było w żadnym programie. Po koncercie mieliśmy kilka minut, żeby porozmawiać z Urszulą Dudziak, podziękować jej za ten niezwykły wieczór i poprosić o podpis na jej najnowszej płycie „UlaNova”. To album wydany w 2025 roku, pełen jej własnych kompozycji, klasyki, eksperymentów i charakterystycznej dla niej muzycznej wolności, a za jego produkcję odpowiada Jan Smoczyński. Dla nas było w tym spotkaniu coś jeszcze bardziej osobistego. Podziękowaliśmy jej również za rozmowę z Markiem Niedźwieckim podczas ubiegłorocznego Inside Seaside, która zrobiła na nas ogromne wrażenie i została w pamięci na długo. Rok później spotkaliśmy ją ponownie, tym razem po koncercie, który tylko potwierdził, że tamta energia nie była przypadkiem.

A potem została już tylko droga na Euston i niedzielny pociąg do Liverpoolu. Leniwe krople deszczu osiadające na szybie wagonu jakby Londyn chciał pożegnać nas płaczem, że już wyjeżdżamy, perony znikające w oddali i ta rzadka satysfakcja, że w głowie wciąż rezonuje metaliczny handpan Tomka Torresa, intymne łzy Kayah, Anna Maria Jopek wyłaniająca się z widowni i Urszula Dudziak brawurowo rozmontowująca Mozarta. No i ta niezwykła kobieta z ostatniego rzędu, która okazała się po prostu dumną siostrą artystki. W takich chwilach człowiek przypomina sobie, że dobry koncert nie kończy się wtedy, kiedy gasną światła. Jedzie z nim dalej, wraca przy kawie, pojawia się nagle w głowie kilka dni później.

Urszula Dudziak powiedziała, że wyjdziemy z tego koncertu odmienieni. Miała rację. Bo przez kilka godzin Londyn naprawdę przestał się spieszyć. I chyba właśnie wtedy polski jazz wygrał z tym miastem. Nie głośnością, nie rozmachem i nie próbą udowodnienia czegokolwiek. Po prostu sprawił, że Londyn na chwilę usiadł i zaczął słuchać.

𝑷𝒐𝒍𝒊𝒔𝒉 𝑱𝒂𝒛𝒛 𝑭𝒆𝒔𝒕𝒊𝒘𝒂𝒍 𝑳𝒐𝒏𝒅𝒐𝒏 𝒑𝒐𝒕𝒓𝒘𝒂 𝒅𝒐 𝟐𝟕 𝒘𝒓𝒛𝒆ś𝒏𝒊𝒂. 𝑷𝒓𝒐𝒈𝒓𝒂𝒎 𝒇𝒆𝒔𝒕𝒊𝒘𝒂𝒍𝒖 𝒊 𝒃𝒊𝒍𝒆𝒕𝒚:

fot: Rado Chmiel/UK LIVE