Small Town Boy i grobowiec hazardzisty

Gdzie Diabeł mówi „sprawdzam”, a barista spienia mleko jakby jutra miało nie być, czyli Small Town Boy i grobowiec hazardzisty.

Podczas niedawnej kolacji z Państwem Redaktorstwem rozmowa znad parujących talerzy i kieliszków wina zeszła na liverpoolskie legendy miejskie. W pewnym momencie dotarło do mnie, że ten tekst nie mógł czekać ani chwili dłużej.

Październik nad rzeką Mersey nie bawi się w dyplomację. Wchodzi z buta, pachnie przemoczonym triasowym piaskowcem i gnijącymi w rynsztokach liśćmi, a wiatr wiejący od doków niesie chłód, przy którym wyobraźnia zaczyna pracować na najwyższych obrotach. Kalendarz nie pozostawia złudzeń: lada moment Halloween, a 29 października mija dokładnie 175 lat od dnia, w którym z ziemskim padołem pożegnał się William Mackenzie.

W oficjalnych kronikach inżynierii lądowej Mackenzie figuruje jako wybitny budowniczy tuneli kolejowych w rejonie Edge Hill. W ulicznym folklorze Liverpoolu uchodzi za bezczelnego hazardzistę, który siedzi właśnie kilkadziesiąt kroków od niewielkiej kawiarni na Maryland Street, ściskając w kościstych palcach zwycięski układ kart. Przeciwnik? Sam Szatan. Stawka? Dusza. A rachunek wciąż podobno nie został uregulowany.

Do samej piramidy dotarliśmy jednak szlakiem znacznie bardziej przyziemnym. Po kolejnej morderczej, sobotniej godzinie squasha, razem z Luizą i Marcinem wytoczyliśmy się z uniwersyteckiego kompleksu sportowego z jednym wspólnym celem: znaleźć kofeinowe i kaloryczne ocalenie, zanim organizm wystawi nam oficjalny rachunek za próbę samobójczą na korcie. Człowiek zziajany, z obolałymi nogami, nie myśli o wiktoriańskich nekropoliach ani cyrografach. Szuka po prostu miejsca, które postawi go na nogi. Tak właśnie wylądowaliśmy w Small Town Boy Coffee przy Maryland Street.

Akt I: Wozownia po trzech załamaniach nerwowych

Wystarczy skręcić ze statecznej Rodney Street w Maryland Street, by pod numerem 2B stanąć przed drzwiami, które przenoszą człowieka w zupełnie inne rejestry. Small Town Boy jest lokalem tak mikroskopijnym, że gdyby ktoś zechciał wprowadzić tu wiktoriańskiego upiora w cylindrze, nieszczęśnik musiałby złożyć się w harmonijkę tuż obok kolby ekspresu.

Kawiarnia zajęła mury dawnej wozowni, która w nowszych czasach wegetowała jako mało romantyczna przestrzeń biurowa. Wrota otwarto 8 października 2024 roku. Za całym zamieszaniem stoją Kate Hughes i Gary Williams – postacie doskonale znane tutejszym smakoszom z Free State Kitchen, urzędującego pod jedynką na przeciwległym końcu tej samej ulicy. Pomysł był prosty i pozbawiony zadęcia: stworzyć bezpretensjonalną przystań na dopracowaną kawę, błyskawiczne śniadanie albo lunch dla studentów, pracowników okolicznych biur i każdego, kto w danej chwili nie ma ani czasu, ani żołądka na pochłonięcie monumentalnego burgera z frytkami.

Doprowadzenie tego historycznego maleństwa do porządku zajęło trzy miesiące. Właściciele podsumowali ten remont z godną podziwu trzeźwością: trzy miesiące, trzy urlopy, trzy załamania nerwowe i przynajmniej ostatnie trzy tygodnie spędzone na tyłaniu w charakterze niewykwalifikowanych robotników budowlanych. Stery oddano w ręce Hannah Ellison, która przez pięć lat szlifowała menedżerski fach we Free State Kitchen. Cała ta partyzantka budowlana miała głęboki sens.

Na parterze rządzi kawa. Za drewnianym barem wyłożonym śnieżnobiałymi, kwadratowymi kafelkami sapie ekspres, na półkach prężą się butelki z syropami, a obok piętrzą się baterie kubków. Kuliste lampy zawieszone u sufitu zalewają miękkim światłem ladę, na której każdy centymetr kwadratowy zaplanowano z precyzją chirurga. Panuje tu ten specyficzny, roboczy rozgardiasz, w którym barista uwija się na przestrzeni wielkości kabiny prysznicowej, przyjmując zamówienia, zanim goście powędrują schodami na piętro.

Piętro przypomina najcieplejszy kaszmirowy sweter. Wysokie, dwuspadowe sklepienie pomalowano na biało, pozostawiając surowe drewniane belki. Pod szczytem ściany widać fragment nieotynkowanego muru, a główną ozdobą wnętrza jest odsłonięta, wielobarwna cegła, nierówna i pełna śladów dawnego budynku. Pudroworóżowe ściany dobrze współgrają z głęboką zielenią ław i szałwiowymi poduszkami. W narożnej wnęce kominowej stoi czarny żeliwny piecyk, który jesienią i zimą ma wszelkie szanse zostać najważniejszym członkiem personelu. Całość dopełniają jutowe worki po ziarnach kawy z Nikaragui i Brazylii oraz rysunkowa postać chłopca z kubkiem, przypominająca o nazwie lokalu i synth-popowym hymnie Bronski Beat z 1984 roku.

Nie uświadczycie tu designerskiego zadęcia ani terroru estetycznego, przez który strach odsunąć krzesło, by nie zepsuć komuś kadru na Instagramie. Na tablicy kredowej pyszni się bezczelnie życzliwy komunikat: „table sharing is encouraged (we’re all friends here)”. Przy tutejszej ciasnocie dzielenie blatu to nie hipsterski kaprys, tylko konieczność logistyczna. Zresztą w Liverpoolu przysiadka do obcego stolika zaczyna się od pytania o kawę, a po dziesięciu minutach kończy na derbach Merseyside, polityce mieszkaniowej albo debacie, dlaczego do cholery ludzie katują się squashem w sobotni poranek.

Akt II: Matcha na stalowym talerzyku

Kiedy we wrześniu wpadliśmy tam na zwiady, tablice meldowały twardy cennik. Granola figurowała za £8.00, zupa z pieczywem za £6.50, a solidny, ociekający serem tost grilled cheese za £8.50. Najbardziej pragmatycznym posunięciem okazał się zestaw łączący miskę zupy i połówkę tosta za okrągłe £10.00. W witrynie kusiły kanapki przygotowywane na zapleczu Free State Kitchen – ciabatta z kurczakiem oraz focaccia wypchana mozzarellą i pesto. Cukierniczą stronę barykady zabezpieczały wypieki z rzemieślniczej piekarni The Butterholic, a na liście napojów, obok klasycznych espresso, mościło się fioletowe ube oraz mrożone mikstury.

Nasza regeneracja po kortowym wysiłku wymagała radykalnych kroków: matcha latte, zupa dnia i dwa solidne kliny ciasta. Matcha uderzała w oczy trawiastą, głęboką zielenią. Pianka była gęsta, aksamitna, a wyrysowany przez baristę tulipan zwieńczony serduszkiem nie poddał się aż do dna kubka. Żadnego grudkowatego osadu czy posmaku rozwodnionej trawy, a raczej uczciwa robota na właściwych proporcjach.

Zupa dnia zmaterializowała się pod postacią kremu pomidorowo-paprykowego. Ciężka, gęsta, o słodkawo-pikantnym profilu, z gatunku tych, które po zziębnięciu ratują ludzką godność. Gruba pajda chleba na zakwasie nie służyła tu za dekorację, lecz za bezwzględne narzędzie do wyczyszczenia miski do ostatniej kropli. Zero kulinarnego kuglarstwa, czysty smak.

Rachunek osłodziliśmy ciastem czekoladowym i tradycyjnym jasnym keksem. To pierwsze miało konsystencję gęstego, wilgotnego brownie, w którym kawałki czekolady stawiały zębom przyjemny opór – deser dla ludzi, którzy nie bawią się w liczenie kalorii po treningu. Keks stanowił z kolei hołd dla wiktoriańskiego stołu: maślany miękisz, skórka lekko podpieczona na karmelowo i hojna garść rodzynek oraz kandyzowanych owoców. Dwa ciasta na stalowych talerzykach zniknęły szybciej niż trwa przerwa między setami.

Small Town Boy nie sili się na kawiarnianą rewolucję i chwała mu za to. Nie dorabia ideologii do spieniania mleka, nie poucza gości i nie każe im celebrować każdej kropli naparu. Można tu wpaść, usiąść przy wspólnym stole, ogrzać dłonie o kubek i zapomnieć o świecie na dole. A zapomnienie przydaje się bardzo, bo zaledwie kilkadziesiąt metrów dalej czeka sąsiad, który swojego długu nie uregulował od 1851 roku.

Akt III: Poker, który miał przechytrzyć Szatana

Wystarczy wyjść ze Small Town Boy, przejść kilkadziesiąt kroków w stronę Rodney Street i spojrzeć przez żeliwne pręty na teren dawnego cmentarza przy prezbiteriańskim kościele św. Andrzeja (St Andrew’s Kirk). Pomiędzy georgiańską elegancją kamienic a murami uniwersytetu wyrasta tam granitowa, poczerniała piramida o wysokości ponad czterech i pół metra. Wygląda jak zagubiony fragment Doliny Królów rzucony w środek deszczowego angielskiego miasta. Ma ślepe, zaryglowane wejście i patynę, która karmi wyobraźnię od pokoleń. Według lokalnych gawędziarzy w jej wnętrzu nie ma jednak spokoju wiecznego – jest za to stolik do pokera, talia kart i nieruchomy gracz, uwięziony w partii trwającej od ponad stu siedemdziesięciu lat.

William Mackenzie urodził się w 1794 roku w Lancashire. Drogę życiową zaczynał skromnie jako czeladnik tkacki, by dzięki uporowi i matematycznemu zmysłowi wyrosnąć na jednego z czołowych inżynierów i wykonawców kolejowych epoki wiktoriańskiej. Ramię w ramię z Thomasem Brasseyem pruł ziemię pod tunele, ciągnął wiadukty i kładł szyny w Anglii, Walii i we Francji. To jego ekipy wykuwały w skałach pierwsze kolejowe tunele pod liverpoolskim Edge Hill. Zmarł w chwale i bogactwie 29 października 1851 roku, dobijając do pięćdziesiątki siódemki.

Kroniki techniczne to jednak za mało dla liverpoolskiego folkloru. Ulica zapamiętała go nie jako geniusza pary i żelaza, ale jako nałogowego hazardzistę. W najbardziej nośnej wersji legendy Mackenzie miał podpisać cyrograf, stawiając własną duszę w zamian za pasmo pokerowych sukcesów. Inna wersja mówi o partii rozegranej bezpośrednio z samym Belzebubem, w której stawką było życie pozagrobowe. Niezależnie od szczegółów rozdania, diabeł w swoim kontrakcie zastrzegł tradycyjną klauzulę: przejmie duszę inżyniera w chwili, gdy jego ciało zostanie złożone w ziemi.

Mackenzie, całe życie parający się rozwiązywaniem problemów inżynieryjnych i omijaniem geologicznych przeszkód, uznał najwyraźniej, że piekielne prawo ma potężną lukę formalną. Skoro warunkiem przejęcia duszy był pochówek w ziemi, wystarczyło nigdy pod tę ziemię nie trafić. Zgodnie z legendą polecił więc zamurować swoje zwłoki we wnętrzu granitowej piramidy, nad poziomem gruntu. Żeby bezczelność była kompletna, zażądał posadzenia go przy pokerowym stoliku, twarzą do drzwi, z wygrywającym układem kart zaciśniętym w martwych palcach i butelką wina pod ręką. Niektóre wersje dorzucają do tego łańcuchy spajające szkielet z krzesłem, by uparty inżynier przypadkiem nie osunął się na podłogę i nie złamał warunków tego pośmiertnego impasu.

Szatan odszedł z kwitkiem, a Mackenzie zawisł w wiecznej próżni między zbawieniem a potępieniem. Trzeba przyznać, że to najbardziej kosztowny i kuriozalny sposób na uniknięcie komornika w dziejach Merseyside. Choć z drugiej strony spędzenie wieczności w ciasnej, zimnej piramidzie na Rodney Street brzmi jak nieco dystopijny plan emerytalny.

Akt IV: Porywacze ciał, zbiegłe upiory i awantura dżentelmenów

Lokalna wyobraźnia nie lubi próżni, więc opowieść o Mackenziem obrosła kolejnymi makabrycznymi detalami. Jedna z legend wspomina o „wiecznym toaście” – butelka ulubionego trunku stojąca przy szkielecie miała rzekomo napełniać się sama za każdym razem, gdy niewidzialne siły opróżniały szkło. Ot, piekielny pakiet all-inclusive bez prawa do opuszczenia lokalu.

Znacznie mroczniej robi się przy wątku skradzionej czaszki. Przez dekady szeptano, że do piramidy włamali się złodzieje cmentarzy, a głowa inżyniera trafiła w ręce okultystów bądź anatomów. Akurat ta opowieść ma twarde, historyczne korzenie. W pierwszej połowie XIX wieku tutejsi resurrectionists (porywacze ciał) bezlitośnie plądrowali świeże groby, zaopatrując w materiał do sekcji studentów medycyny z pobliskiego Medical Institution, a Rodney Street była wszak królestwem liverpoolskich chirurgów. Zanim ustawa Anatomy Act z 1832 roku ukróciła ten cmentarny proceder, świeże zwłoki były towarem deficytowym. Na samą kradzież czaszki Mackenziego nie ma jednak cienia dowodu. Podobnie jak na rzekome tajne tunele pod piramidą, które miały łączyć grobowiec z podziemiami Josepha Williamsona na Edge Hill. W mieście podziurawionym tunelami kolejowymi ludzie po prostu chętnie dopisują podziemne labirynty do każdej wystającej z ziemi budowli.

Prawdziwy folklor zaczyna się jednak po zmroku. Niezrównany kronikarz liverpoolskich duchów, Tom Slemen, od lat gromadzi relacje o zjawach nawiedzających Rodney Street. Do piramidy przylgnęła postać Upiora z Rodney Street – niskiego mężczyzny w nienagannym surducie, cylindrze i ze srebrną laską, którego nocni stróże i wracający z pubów lokalsi widywali przechadzającego się wzdłuż cmentarnego muru.

Najbardziej groteskowy rozdział tej demonologii to spotkania Mackenziego z osobnikiem zwanym Lantern Jaw (Latarniowa Szczęka). To widmowa, wysoka postać o potężnej, zniekształconej żuchwie, ubrana w powiewający płaszcz. Według miejskich podań obaj panowie regularnie wdają się na bruku Rodney Street w głośne spory, a nawet wulgarne bójki na pięści i laski. Dwóch wiktoriańskich dżentelmenów okładających się po zmroku na chodniku wygląda cokolwiek komicznie – jak sąsiedzi, którzy od półtora wieku nie mogą ustalić, do kogo należy miejsce postojowe przed kamienicą.

Do tego dochodzi zjawa kobiety w regencyjnym czepcu i małej dziewczynki, które zaczęto widywać przy Maryland Street po tym, jak podczas wykopów natrafiono na stare kości. Kilkaset metrów dalej, w Philharmonic Dining Rooms przy Hope Street, straszy zawodząca widmowa Banshee oraz starzec w szarym kaszkiecie. A u stóp monumentalnej Katedry Anglikańskiej rozciąga się St James’ Cemetery – dawny kamieniołom zamieniony w nekropolię dla ponad pięćdziesięciu tysięcy liverpoolczyków. To tam spoczął William Huskisson, poseł potrącony 15 września 1830 roku przez słynną lokomotywę Rocket George’a Stephensona podczas otwarcia linii Liverpool–Manchester. Obaj inżynieryjni pionierzy leżą rzut kamieniem od siebie: Mackenzie, który tory budował, i Huskisson, który został pierwszą słynną ofiarą nowej ery parowozów.

Akt V: Tablica ma ostatnie słowo

Z całą tą malowniczą hecą o szkielecie z kartami w garści jest tylko jeden, zasadniczy kłopot. Tablica wmurowana w ścianę piramidy bezlitośnie niszczy pokerową mitologię.

Wyryta w kamieniu inskrypcja głosi bez cienia wątpliwości: „In the vault beneath lie the remains of William Mackenzie…” – czyli: „W krypcie poniżej spoczywają szczątki Williama Mackenziego”. Dalej wymienione są jego żony: Mary, zmarła w 1838 roku oraz Sarah, która odeszła w 1867 roku. Sam monument postawił w 1868 roku młodszy brat inżyniera, Edward Mackenzie jako świadectwo braterskiej miłości. Całość wieńczy biblijny werset z Księgi Przysłów: „The memory of the just is blessed” („Pamięć sprawiedliwego jest błogosławiona”). Trudno o mniej diabelskie podsumowanie żywota.

William Mackenzie spoczął w krypcie pod cmentarzem w 1851 roku. Piramida stanęła tam dopiero siedemnaście lat później, po śmierci jego drugiej żony. Ciało spoczywa pod ziemią, a nie nad nią, co oznacza, że piekielny komornik – o ile w ogóle istniał – zrealizowałby swój nakaz bez żadnych przeszkód. Faktograficzna prawda wygrywa z folklorem przez nokaut. Ale to właśnie urok Liverpoolu: egzotyczna bryła nagrobka i czarna patyna granitu wystarczyły, by miasto ubrało szanowanego budowniczego w szaty szatańskiego pokerzysty.

W całej tej opowieści kryje się jeszcze jeden, zupełnie nieoczekiwany polski ślad. Edward Mackenzie, ten sam brat, który sfinansował budowę grobowca, kupił w 1853 roku posiadłość Fawley Court nad Tamizą. Równo sto lat później, w 1953 roku, zabytkowy majątek przeszedł w ręce polskich księży marianów. Przez kolejne dekady działało tam Kolegium Miłosierdzia Bożego – słynna szkoła z internatem dla polskich chłopców na emigracji – oraz bezcenne muzeum i biblioteka założone przez ks. Józefa Jarzębowskiego. Fortunę, którą rodzina Mackenzich gromadziła na brytyjskich tunelach i mostach, historia przewrotnie połączyła z jednym z najważniejszych bastionów powojennej polskiej tożsamości na Wyspach.

Popołudnie z dreszczykiem na Maryland Street

Gdybyście chcieli powtórzyć nasz szlak, otwórzcie go w Small Town Boy Coffee przy 2B Maryland Street. Kawiarnia karmi i poi od 8:00 do 16:00 w tygodniu oraz od 9:00 do 16:00 w weekendy. Zestaw zupy i tosta za £10.00 to wciąż jeden z najrozsądniejszych sposobów na powstrzymanie hipotermii przed wyjściem w liverpoolską mżawkę.

Potem przespacerujcie się na Rodney Street, by popatrzeć przez kraty na czarną piramidę. Cmentarz jest zamknięty na głucho, więc pozostaje perspektywa z chodnika. Jeśli najdzie was ochota na zorganizowane spotkanie z duchami, przewodnicy z Shiverpool ciągną swoją trasę Hope Street Shivers Tour właśnie przez Rodney Street w stronę Katedry Anglikańskiej i cmentarza St James. W sezonie jesienno-zimowym ruszają zazwyczaj o 19:00 od czwartku do niedzieli sprzed Philharmonic Dining Rooms, spacer trwa półtorej godziny, a bilet kosztuje £19.50 (plus drobna opłata rezerwacyjna).

Czas między popołudniowym zamknięciem kawiarni a wieczornym wymarszem z upiorami można spędzić we Free State Kitchen po sąsiedzku, pod jedynką na Maryland Street (działają od środy do niedzieli, stolik lepiej zarezerwować). Nie liczcie jednak na to, że przekimacie zmierzch w ich namiocie Winter Snug. Ta przestrzeń jest dostępna wyłącznie na prywatne rezerwacje.

A jeśli po zmroku na rogu Rodney Street mignie wam niski jegomość w cylindrze, okładający laską wysokiego faceta o nienaturalnie kanciastej szczęce – nie interweniujcie. Od stu siedemdziesięciu pięciu lat próbują ustalić, który z nich ma rozdać kolejną partię.

Notatnik ZaŻartego Krytyka

Adres: Small Town Boy Coffee, 2B Maryland Street, Liverpool, L1 9DE

Klimat: Kameralna kawiarnia w zrewitalizowanej XIX-wiecznej wozowni. Prawdziwa wiktoriańska cegła, surowe belki stropowe, pudroworóżowe ściany, szałwiowe poduszki i żeliwny piecyk w kominku. Totalny brak zadęcia i atmosfera, w której nikogo nie dziwi dzielenie stolika z obcymi ludźmi.

Co na ząb: Rzemieślnicza matcha latte z dopracowanym wzorem (£4.80), gęsty krem pomidorowo-paprykowy z chlebem na zakwasie (£6.50), maślany grilled cheese (£8.50, w zestawie z połówką tosta za £10.00), a na deser ciężkie ciasto czekoladowe lub tradycyjny keks bakaliowy z The Butterholic.

W pobliżu: Piramidalny grobowiec Williama Mackenziego na cmentarzu St Andrew’s Kirk przy Rodney Street, secesyjne wnętrza pubu Philharmonic Dining Rooms, zaułki Hope Street oraz mroczne dno kamieniołomu St James’ Cemetery pod Katedrą Anglikańską.

Za co wrócić: Za bezpretensjonalne jedzenie i rzetelnie przygotowaną matchę w miejscu z charakterem, skąd w dwie minuty można przejść do jednej z najbardziej bezczelnych i urokliwych legend wiktoriańskiego Liverpoolu.