Stulecie dumy i nienawiści w Epstein Theatre

Choć w Merseyside spędziłem kawał życia, w progach Epstein Theatre stanąłem wczoraj po raz pierwszy. Od razu uderzyło mnie niesamowite poczucie bliskości i wręcz domowej intymności.

Lipcowy wieczór na Hanover Street przypominał wnętrze mocno eksploatowanego diesla, z którego ulatniają się opary rozgrzanego asfaltu, spalonego oleju i octu z pobliskiego Lobster Pot oraz ciężkiego, mdłego fetoru przepalonej frytury z pobliskiego McDonalda. Ta chemiczna, na wskroś niezdrowa esencja ultra-przetworzonego fast-foodu w trzydziestostopniowym upale zyskiwała zupełnie nowy, paraliżujący wymiar, sprawiając, że całe Merseyside zdawało się tracić swój zwykły, portowy rezonans. To właśnie w ten parny wieczór, gdy uwaga całego kraju dryfowała w stronę Florydy, w kierunku ćwierćfinałowego meczu Anglików z Norwegiami na Mistrzostwach Świata, odrodzony z popiołów Epstein Theatre stał się schronieniem dla tych, którzy od pubowych telebimów woleli mahoniowy, duszny półmrok.

Pretekstem do tej ucieczki był zeszłoroczny prezent świąteczny dla mojego szwagra Tima i jego nastoletniego syna Harry’ego. Dwa pokolenia zagorzałych kibiców Manchesteru United przyprowadzone przeze mnie i moją żonę, Luizę, w samo serce Liverpoolu – cóż, rodziny się nie wybiera, ale z jej piłkarskich wyborów można się przynajmniej inteligentnie i z odpowiednią dawką wyższości pośmiać.

Intymność z odzysku, czyli stuletni upór przy Hanover Street

Choć w Merseyside spędziłem już kawał życia, w progach Epstein Theatre stanąłem wczoraj po raz pierwszy. To wyjście od razu uderzyło mnie niesamowitym poczuciem bliskości i wręcz domowej intymności. Ten edwardiański gmach, zaprojektowany przez W. Aubreya Thomasa – tego samego wizjonera, który podarował miastu ikoniczny Royal Liver Building – to przestrzeń niezwykle kameralna, wręcz ciasna w swoim klasycznym pięknie.

Zaledwie 451 miejsc, oryginalne gipsowe sztukaterie i popiersia kompozytorów sprawiają, że widz nie czuje się tutaj jak anonimowy konsument masowej, bezdusznej rozrywki. Siedząc w tym rzędzie, czuło się dosłownie każdy oddech aktora i pot spływający z czoła w ten piekielnie parny wieczór.

Historia tego miejsca to zresztą gotowy materiał na osobny dramat o przetrwaniu lokalnej kultury. Wszystko zaczęło się w latach 1913–1938 pod nazwą Crane Hall, kiedy gmach funkcjonował jako skromny salon recitalowy nad sklepem muzycznym braci Crane, napędzany wyłącznie prywatnym kapitałem. Następnie, w okresie 1938–1967, już jako Crane Theatre, miejsce to stało się areną prawdziwego rozkwitu amatorskich stowarzyszeń dramatycznych, co ostatecznie zakończyło się interwencją miejską w celu ratowania murów przed wyburzeniem.

Kolejny rozdział przyniósł rebranding na Neptune Theatre w latach 1968–2005. Morskie tradycje miasta zamknięto w nowej nazwie, otwarcie uświetniono sztuką Ibsena, a cała era skończyła się nagłym zamknięciem z powodów rażących uchybień BHP. Wreszcie lata 2011–2023 to czas The Epstein Theatre – hołd dla Briana Epsteina, modernizacja za 1,2 miliona funtów i ponowne, brutalne gaszenie świateł po wycofaniu dotacji przez radę miasta.

To, że wczoraj mogliśmy tam siedzieć, to zasługa wyłącznie prywatnego uporu JSM Company Group Ltd oraz spółki Theatrical Times Ltd, które w 2025 roku wpompowały w ten gmach kolejny milion funtów, zdejmując go z krytycznej listy Theatres at Risk. Dzisiejszy Epstein to przestrzeń całkowicie oczyszczona z korporacyjnego marketingu, surowa, intymna i oddolna. Przestrzeń idealna dla kogoś takiego jak Nicky Allt.

Głos z Kirkby i esencja północnego rozdarcia

Nicky’ego Allta nie trzeba w Merseyside nikomu przedstawiać. To chłopak z krwi i kości wywodzący się z twardej, robotniczej społeczności Kirkby, syn związkowców i baczny obserwator społecznych niesprawiedliwości. Allt od lat posługuje się teatrem jak narzędziem oporu i klasowej diagnozy. Od czasów legendarnego „Brick Up the Mersey Tunnels”, które swego czasu uratowało przed finansowym upadkiem Royal Court Theatre, przez „One Night in Istanbul” czy „YNWA – The Official History of Liverpool FC”, Nicky konsekwentnie pisze o ludziach pracy, kibicach i tych, których losy rzadko trafiają na wielkie salony.

W sztuce „Two Cities… Half the World Away”, wystawionej przez młodą, niezależną grupę Beyond The Line pod wodzą obecnie zaledwie 21-letniego reżysera Calluma O’Briena (absolwenta LIPA), Allt konstruuje sceniczną oś konfliktu wokół prostej, niemal klaustrofobicznej dwudzielności przestrzennej. Scena zostaje brutalnie podzielona na dwa światy: z jednej strony mamy ciasną celę przejściową aresztu w St Helens, z drugiej – biuro dyżurnego sierżanta Franka, granego przez Neila MacDonalda. Ta fizyczna granica staje się tłem dla zderzenia dwóch skrajnych, północnych tożsamości, które los wepchnął za kraty z powodu nieopłaconych mandatów, dokładnie w sobotę, w której rozgrywa się kluczowy dla obu miast mecz futbolowy.

Wewnątrz celi dochodzi do bezwzględnego starcia charakterów. Liam, w którego rolę wcielił się genialnie ekspresyjny Joseph Stanley, to czysta esencja liverpoolskiego chłopaka – głośny, bezkompromisowy i dumnie deklarujący swoją odrębność poprzez intonowanie klasycznej przyśpiewki z Anfield: „We are singing we’re not English, we are Scouse”. Naprzeciw niego staje Terry, grany przez Ché Tligui, stanowiący absolutne ucieleśnienie manchesterowskiej prowokacji – złośliwy, cyniczny i do szpiku kości przesiąknięty muzyczną tradycją ery Madchesteru oraz Oasis. Całe napięcie spektaklu pulsuje między tą zaryglowaną przestrzenią celi, pełną wzajemnych uprzedzeń, a bezpiecznym światem wolności po drugiej stronie, gdzie w biurze Franka stoi mały telewizor, transmitujący upragnione przez obu więźniów widowisko.

Niestety, patrząc obiektywnie na konstrukcję tego dwuaktu, reżyseria O’Briena i sam tekst Allta wciąż cierpią na te same grzechy młodości, które wytykano im podczas pokazów w Royal Court Studio dwa lata temu. Tempo w środkowej części obu aktów nieco siada. Dialogi zaczynają kręcić się w kółko, niepotrzebnie powtarzając oczywistą, nieco stereotypową kliszę o wzajemnej nienawiści między kibicami. Napięcie dramatyczne ulatuje również zbyt wcześnie – zamiast budować tajemnicę wokół telefonu, na który czeka sierżant, Frank od razu wykłada karty na stół, opowiadając więźniom o operacji wnuczki w szpitalu.

Wszystkie te techniczne niedociągnięcia bledną jednak w zderzeniu z niesamowitą chemią aktorów. Joseph Stanley wręcz eksploduje energią Mersey, a Ché Tligui doskonale odnajduje się w niewdzięcznej roli „złego Manca” przed tradycyjnie wrogą, liverpoolską widownią. Kiedy wreszcie dochodzi do przełomowego, emocjonalnego pomostu i bohaterowie decydują się na symboliczny gest wymiany klubowych koszulek Liverpoolu i Manchesteru United, na widowni wybuchł tak głośny, autentyczny ryk i buczenie, że aktorzy musieli ratować się czystą improwizacją. Całkowicie porzucili scenariusz, przestali udawać, że widownia nie istnieje, i zaczęli najzwyczajniej w świecie przekomarzać się i pyskować z ludźmi siedzącymi na sali. Mój szwagier Tim aż poprawił się na krześle, kurczowo trzymając się oparcia.

Od Sandon Pub do Ma Egerton’s, czyli krótka lekcja historii

Siedząc obok moich rodzinnych „Czerwonych Diabłów”, nie mogłem opędzić się od wspomnień z 2009 roku. Pisałem wtedy na studiach reportaż zatytułowany „Kultura czy przemysł – co wybrać?”. Pamiętam tamto deszczowe popołudnie, kiedy z naiwną wiarą wszedłem do pustego pubu Sandon przy Anfield, a barman tłumaczył mi, że lata 60. i 70. minionego wieku bezpowrotnie zniszczyły dawną, przemysłową sztamę między miastami.

Wtedy też profesor Gallagher, uniwersytecki historyk, uświadomił mi, że to sukces kulturalny The Beatles z Mathew Street i sportowa hegemonia The Reds stworzyły z Liverpoolu pępek świata, spychając Manchester w głęboki cień frustracji. Gdy karta się odwróciła – nadeszła era bezrobocia w naszym porcie i rządy Sir Alexa Fergusona u sąsiadów – nienawiść zyskała nowe paliwo. Inwazja przemysłu z jednej strony i mit kulturalnej wyjątkowości z drugiej ostatecznie ukształtowały ten krajobraz. W 2009 roku moi studenccy rozmówcy, Gary i Danny, wierzyli jeszcze, że to „zdrowa rywalizacja napędzająca koniunkturę”. Wczorajsza sztuka Allta pokazała, że pod tą gładką opowieścią o biznesie wciąż kryje się czyste, plemienne i organiczne uprzedzenie.

Gdy po spektaklu opuściliśmy duszne mury teatru, Hanover Street żyła już zupełnie inną temperaturą. W drodze powrotnej do domu, mijając ogródek przed legendarnym pubem Ma Egerton’s, dostrzegliśmy starą gwardię lokalnych kibiców. Siedział tam między innymi James – zdeklarowany Evertończyk, z którym spędziłem większość wieczoru podczas moich niedawnych urodzin. James, sącząc chłodne piwo, nie omieszkał z daleka skomentować mojej czerwonej polówki z Liverbirdem i ostentacyjnie odwrócić się do mnie plecami, by sekundę później parsknąć śmiechem i serdecznie mnie wyściskać. Podyskutowaliśmy chwilę o szansach Anglii w ćwierćfinale, a następnie zostawiliśmy naszych lokalnych „dziadersów” w pubowym ogródku i ruszyliśmy z Luizą, Timem i Harrym prosto do domu, by zdążyć na domowy seans ćwierćfinału z Norwegią.

Epilog na Florydzie

To, co działo się później przed naszym domowym telewizorem oraz na stadionie w Miami, okazało się idealnym, niemal ironicznym przedłużeniem sztuki Nicky’ego Allta. Mecz w Miami na Hard Rock Stadium, rozgrywany w paraliżującej wilgotności, stał się festiwalem totalnego absurdu. Gdy Andreas Schjelderup wyprowadził Norwegów na prowadzenie w 36. minucie, w naszym salonie zalęgła złowroga, ciężka cisza, przerywana jedynie nerwowym oddechem szwagra.

Prawdziwy dramat i skandal rozegrał się jednak tuż przed przerwą. Jude Bellingham wyrównał, ale bramka padła w atmosferze totalnej paranoi. Erling Haaland i cała norweska ekipa o mało nie zlinczowali sędziego, twierdząc, że piłka przed strzałem odbiła się od kabla kamery Skycam zawieszonej nad murawą. Wyobraźcie sobie technokratów z FIFA, którzy musieli naprędce publikować oficjalne oświadczenia, powołując się na Connected Ball Technology, by udowodnić całemu światu brak kontaktu z kablem.

Kiedy w dogrywce, w 93. minucie, ten sam Bellingham wepchnął piłkę na wagę zwycięstwa (wcześniej sędzia w 56. minucie nie uznał prawidłowego gola Heggema dla Norwegii), z okien domów na naszej ulicy wyrwał się potężny ryk ulgi.

W ten duszny lipcowy wieczór wszystko sprowadziło się jednak do jednego mianownika. Wielka, zglobalizowana machina sportowa z Miami i robotnicza opowieść Allta z Epstein Theatre pokazały dokładnie to samo: bezduszny system, biurokracja i technologia próbują kontrolować emocje szarych ludzi, ale ostatecznie i tak wszystko kończy się na pierwotnym, plemiennym przekrzykiwaniu się. Liam i Terry w celi w St Helens, James pod Ma Egerton’s i my przed telewizorem – wszyscy szukamy tego samego: tożsamości. A w szarej rzeczywistości poranka, gdy marketingowe złudzenia i systemy Skycam ostatecznie bledną, jedynym stałym punktem odniesienia pozostaje niezmienny, surowy rytm własnej ulicy i nienaruszalne przywiązanie do ukochanej drużyny piłkarskiej.

fot: Rado Chmiel/UK LIVE